हंपी कर्नाटक येथील विठ्ठल मंदीर…

पंढरपूर च्या विठ्ठलासाठी विजयनगर साम्राज्याचे सम्राट कृष्ण देवरायानी हंपी येथे जगप्रसिद्ध विठ्ठल मंदिर बाधंले व अशी अख्यायिका आहे की पंढरपूरच्या विठ्ठलाची मूर्ति हंपीला घेऊन या रथामध्ये स्थापन केली …परंतु स्वप्नात विठ्ठलाने त्यांना दृष्टांत दिला व परत पंढरपूररात ठेवण्याची आदेश दिला…नाराज झालेल्या कृष्णदेवरायानी पुन्हा या मंदिरात विठ्ठल मूर्ति स्थापन केली नाही आजही पंढरपूर च्या विठ्ठलाच्या प्रतिक्षेत हे मंदिर उभं आहे सोलापूर शहरापासून फक्त 350 कि मी वर हंपी शहर आहे

कानडाऊ विठ्ठलु.. कर्नाटकु.. तेणे मज लावियाला वेडु…’

१५ व्या शतकातील या मंदिराला वर्ल्ड हेरीटेजचा दर्जा मिळाला आहे.

विठ्ठल मंदिराचे म्युझिक स्तंभ… पोकळ नसून त्यातून आजही ‘सरगम’चा निनाद

हे विठ्ठल मंदिर “कर्नाटकाच्या हम्पी या गावात आहे ..अतिशय सुंदर आणि हे मंदिर स्थापत्य शास्त्राचा उत्कृष्ट नमुना आहे.तुंगभद्रेच्या काठावर वसलेल्या कर्नाटकातील हंपीतील विठ्ठल मंदिर म्हणजे स्थापत्य शास्त्राचा एक उत्कृष्ट नमूना आहे
विजयनगरच्या साम्राज्यातील राजा कृष्णदेवराय याच्या कारकिर्दीत हे मंदिर बांधून पूर्ण झाले. मंदिराचे बांधकाम द्रविडी शैलीतील आहे. मंदिराच्या चाहु बाजूंना उंच तटबंधी आहे. त्यामध्ये एक मुख्य मंदिर आणि आजूबाजूला छोटी मंदिरे आहेत. मंदिराच्या पूर्वेकडून प्रवेश करताच आपण वेगळ्याच जगात पोहोचल्याचा भास होतो.

मंदिरात एकामागे एक चार पीठ आहेत. रथ पीठ, ध्वज पीठ, ज्योती पीठ, डाली पीठ आणि तुळशी वृंदावन. आपली घरात पूर्वीच्या काळी तुळशी वृंदावन असायचे ते कदाचित याच द्रविडी शैलीचा एक भाग होते. रथ पीठ म्हणजे दगडी रथ. त्यात विष्णूचे वाहन गरुड विराजमान आहेत. हा रथ म्हणजे हंपीमधील केंद्रबिंदू आहे. या दगडी रथाची चाके फिरून त्यामधून भगवान गरुड विष्णूला वंदन करायला जातात,

Karnatak

Karnatak Hmpi Vithal Temple


मंदिरात चारही बाजूंना चार मंडप आहेत पाकगृह मंडप, भजनगृह मंडप, पांडुरंग-रखुमाई कल्याण मंडप आणि मध्यभागी महामंडप. कल्याण मंडपात विठ्ठल रखुमाईच्या लग्नाचा सोहळा साजरा केला जाई. त्या मंडपात विष्णूचे दशावतार कोरलेले आहेत. संपूर्ण विठ्ठल मंदिरातील स्तंभ, संगीत-स्तंभ म्हणून ओळखले जातात. हे स्तंभ पोकळ नाहीत. असे अजूनही त्या स्तंभांमधून आजही ‘सारेगामापाधानिसा’चा निनाद ऐकू येतो.

मध्यभागी असलेल्या महामंडपात विठ्ठल मंदिर आहे. मंदिरातील मुख्य गाभाऱ्यात पूर्वी विठ्ठलाची मूर्ती होती. आज ती तिथे नाही. आता ती मूर्ती महाराष्ट्रातील पंढरपुरात आहे असे तेथील लोकांनी सांगितले. मूर्ती तेथे नसली तरी मंदिराचे पावित्र्य आजही जपलेले आहे. ‘पांडुरंग कांती दिव्या तेज झळकती’ या ओवीची प्रचीती आजही त्या महामंडपात येते. मुख्य गाभाऱ्याच्या बाजूने एक छुपा प्रदिक्षणा मार्ग आहे. तो केवळ राज घराण्यातील लोकांसाठी मर्यादित होता.

कृष्ण देवा रायाच्या वर्षातून एकदा विठ्ठलाची महा पूजा होत असे. त्यावेळी राजा कृष्ण देवारायाची राणी चेन्नम्मा या महामंडपात नृत्य सादर करत असे. त्या वेळेस दूर देशीतून कलाकार आपली कला सादर करण्यास यायचे. महामंडपात चीनी सुमो करताना कोरलेले आढळतात. मंडपाबाहेर पोर्तुगीज, चीनी अशा परदेशी लोकांची शिल्पे आहेत. म्हणजे १५ व्या शतकात सुद्धा इतक्या दूर लोक येत असत. आणि आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे काही महिला फौजींची शिल्पे आहेत, एक महिला वाघाशी लढत आहे तर दुसऱ्यात युद्धात लढणारी स्त्री दिसते. विजयनगरच्या सैन्यात स्त्रियांनाही प्रवेश होता हे पाहून आश्चर्य वाटते.

महामंडपाच्या मागील बाजूस देवी लक्ष्मीचे मंदिर आहे. हिंदू पुराणाप्रमाणे माता लक्ष्मी ही भगवान विष्णुंची सहचारणी होती. मंदिर परिसरात कित्येक शीला लेख आढळतात. मंदिरात वेळ कसा निघून जातो काही कळतच नाही.आपल्या विठोबासाठी बांधलेले इतके उत्कृष्ट मंदिर पाहून डोळे धन्य होतात. आपल्या महाराष्ट्राचे आद्य दैवत असलेल्या विठ्ठलावर कर्नाटकामध्येही पूर्वीपासून असलेली श्रद्धा, भक्ती पाहून डोळे पाणावतात. आणि नकळत ओळी आठवतात ‘कानडाऊ विठ्ठलु.. कर्नाटकु.. तेणे मज लावियाला वेडु

पोस्ट साभार – माझं पान

Orignal photo

कुठे आहेत छत्रपती शिवरायांची अस्सल चित्रे ?

छत्रपती शिवरायांची अस्सल चित्रे !

शिवाजी महाराजांची अनेक अस्सल चित्रे आज उपलब्ध आहेत, परंतु त्यातील बहुतांश चित्र हि परदेशात आहेत. भारतात उपलब्ध असलेली बहुतांश चित्र हि बरीच अलीकडची आहेत.अनेक चित्रांवर तारीख नसल्याने तत्कालीन कलेक्शन करणार्याने लिहिलेल्या नोट्सवर तारीख अवलंबून आहे किंवा अंदाजावर तारीख मांडता येते. मनुची कलेक्शन ची २चित्र आणि किशनगड चे चित्र सोडता बाकीच्या चित्रांचे चित्रकार उपलब्ध नाहीत.

आजवर उपलब्ध असलेल्या शिवरायांच्या सर्व अस्सल चित्रांचा हा घेतलेला मागोवा –

(डावीकडून उजवीकडे चित्र पहावीत )

Shivaji Maharaj

Shivaji Maharaj Orignal Photos

1.मनुची चित्र संग्रह – 1672 च्या आसपासचे, मनुचीने भारतातील 56 राजे-बादशाह यांची चित्रे मीर महम्मद कडून तयार केली होती.त्यातील हे चित्र आहे. सध्या हे चित्र पॅरिस मध्ये आहे.

2.किशनगड चित्रशाळा – हे चित्र किशनगड मध्ये तयार केले असून ते 1750 नंतरचे असावे कारण अशी चित्रे तेथील प्रसिद्ध चित्रकार निहाल चंद ने काढली आहेत. हे चित्र सध्या बॉनहॅम्स कलेक्शन लंडन येथे आहे.

3.राजपूत शैली – राजपुती शैलीतील हे चित्र राजस्थान मध्ये काढले गेले असून, 1750 नंतरचे असावे.जगजितसिंह गायकवाड यांचेकडून हे प्राप्त झाले.

4.रॉबर्ट ऑर्म कलेक्शन – हिस्टोरीकल फ्रॅगमेंट्स या ऑर्म च्या पुस्तकात हे चित्र आले आहे, 1782 साली हे पुस्तक आले होते ,हे पेंटिंग 1782 च्या आधीचे आहे.

5.अश्वारूढ शिवराय – 1785, 1821,1831 च्या युनिव्हर्स पिक्चरस्क आणि इंडे या डिडॉट च्या ग्रंथात हि चित्र आले आहे.हे चित्र अँटोन झेनेटी ने काढले आहे. चित्राचा काळ 1705-1741 असावा. झेनेटी ने हे चित्र मनुची साठी काढले असण्याची शक्यता आहे. मूळ चित्र कॉपर एनग्रेव्हड असून त्यावर रंगकाम केले आहे.

6.मुंबईतील चित्र- हे प्रसिद्ध चित्र टाटा कलेक्शन मधील असून 1675 नंतर गोवळकोंडा येथे काढले असावे. छत्रपती शिवाजी वस्तू संग्रहालय,मुंबई येथे चित्र सध्या आहे.

7.फ्रांस राष्ट्रीय ग्रंथालय – वृद्धावस्थेकडे झुकलेले शिवराय हे चित्र 1685 सालचे गोवळकोंडा येथील आहे. सध्या फ्रांस मध्ये आहे.

8.स्मिथ लेसोफ कलेक्शन – छत्रपती शिवरायांचे हे उभे असलेले , एका हातात तलवार , दुसर्या हातात पट्टा असलेले चित्र फ्रांस च्या राष्ट्रीय ग्रंथालयात आहे. हे चित्र १७व्या शतकाच्या शेवटचे असावे.

9.रिक्स म्युसियम – डाव्या हातात पट्टा, उजव्या हातात तलवार असलेले हे चित्र हॉलंड मधील असून चित्र 1680 च्या आसपासचे असल्याची तिथे नोंद आहे. चित्रावर ‘Siesvage’ लिहिलेले आहे.

10.विटसेन संग्रह – हे चित्र हॉलंड मधील रिक्स म्युसियम येथे आहे, 1675-1685 हा चित्राचा काळ सांगितला जातो. Siwagii Prince in Decam असे चित्रावर लिहिले आहे.

11.बर्लिन,जर्मनी – बर्लिन स्टेट लायब्ररी येथे असणारे हे चित्र आहे, या चित्रावर ‘Siuwagie gewerzere maratise vorst’ असे लिहिले आहे. ज्याचा अर्थ मराठ्यांचा राजा असा होतो. चित्र 1700 च्या पूर्वीचे असून, तत्कालीन भारतातून हॉलंड नंतर तेथून जर्मनी येथे नेले आहे.

12.गीमे म्युसियम – पॅरिस फ्रांस येथील मुघल शैलीतील हे शिवरायांचे चित्र आहे. चित्राचे वैशिठ्य म्हणजे या चित्रात त्यांचा पूर्ण चेहरा दिसत आहे.

13.ब्रिटिश म्युसियम – लंडन येथे सध्या असणारे शिवाजी महाराजांचे चित्र पोर्टरेट्स ऑफ इंडियन प्रिन्सेस या अल्बम मधील आहे. चित्र गोवळकोंडा येथे बनवले असून काळ 1680 ते 1687 नोंदवला आहे.

14.फ्रांस्वा वॅलेंटिन संग्रह – भिंतीवर हात ठेवलेले हे शिवाजी राजांचे वैशिष्ठयपूर्ण चित्र हे फ्रांस्वा वॅलेंटिन ह्या डच अधिकाराच्या संग्रहातील आहे. चित्र 1782 मध्ये प्रसिद्ध झाले असून ते 1712 च्या आधीचे असावे. चित्रावर ‘dwn hee Seva Gi’ लिहिले आहे.

15.लेनिनग्राड – इंडियन मिनिएचर्स या चीत्रसंग्रहात प्रसिध्द झालेले हे चित्र बर्लिन मधील चित्राशी मिळतेजुळते आहे, हे चित्र हॉलंड मधून प्राप्त झाले असून सध्या रशियन लायब्ररीत आहे.

(सर्व चित्रे शिवकालीन व शिवोत्तरकालीन आहेत, इ.स.१८०० नंतरची चित्र विचारात घेतली नाहीत)

मालोजीराव जगदाळे

IMG_3242.jpg June 29, 2017 239 KB 2048 × 1365 Edit Image Delete Permanently URLTitleCaptionAlt TextDescription Required fields are marked * ATTACHMENT DISPLAY SETTINGS Alignment Link To Size 2 selected Edit SelectionClear Insert into post

छत्रपती संभाजीराजे यांच्याबद्दल तुम्हाला हि माहिती आहे का ?

छत्रपती संभाजीराजे यांच्याबद्दल तुम्हाला हि माहिती आहे का ?

१)२६ जानेवारी १६७१ रोजी छत्रपती संभाजी महाराज यांनी स्वतंत्र राज्यकारभार करण्यास सुरूवात केली.
IMG_3244
२)छत्रपती शिवाजी महाराज हे मोहिमेवर जात असत त्यावेळी राजमाता जिजाऊ माँसाहेब राज्यकारभार पाहत असत परंतु राज्यकारभारात माँसाहेबांना मदत व्हावी आणि अनुभव यावा म्हणून शिवरायांनी छत्रपती संभाजी महाराज यांची निवड केली.

Sambhaji raje

Sambhaji Raje



३)याकामासाठी महादजी यमाजी यास वाकनिस म्हणजे स्वतंत्र लेखक म्हणून १९ सप्टेंबर १६७१ रोजी १०० होन वार्षिक या वेतनावर कामास ही ठेवले होते …

Document

Orignal Documents


साभार
राज जाधव

Weapons

शिवकालीन मराठ्यांचे शस्त्र आणि त्याचे शास्त्र…

शिवकालीन मराठ्यांचे शस्त्र आणि त्याचे शास्त्र

छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी स्वतंत्र राज्यस्थापना करताना आपल्या स्वराज्यात अनेक मूलभूत आणि महत्वाचे बदल केले.किल्ल्यांची बांधनी,नौसेनेची स्थापना,गनिमी काव्याचा वापर करुन मिळवलेले यश याबरोबर शेतकऱ्यांविषयीचे धोरण,रयतेला दिल्या जाणाऱ्या सवलती या आजही अभ्यास करण्यायोग्य महत्वपूर्ण आहेत.

शिवकाळात महाराजांशी निगडीत काही गोष्टींचे आजही जनसामान्यांना अप्रूप वाटते,जसे शिवरायांनी वापरलेली भवानी तलवार.आणि अफझलखान वधाच्या वेळेस वापरलेले गुप्तशस्त्र (बिचवा,वाघनखे)..!!
शिवरायांनी त्यावेळेस किल्ले,युद्ध करण्याच्या पद्धतीबरोबरच शस्त्रास्त्रांमधेही आमुलाग्र बदल केले.केवळ तलवार,भाले,पट्टा यांपलिकडेही अनेक शस्त्रे मराठ्यांनी मोठ्या प्रमाणात वापरले.

शिवकाळात सर्वात जास्त प्रमाणात सुधारना झालेले शस्त्र म्हणजे तलवार.या तलवारी आजही मराठा तलवारी म्हणून प्रसिद्द आहेत.त्यांच्या मुठीवरून मराठ्यांच्या तलवारीचा अंदाज येतो.त्या काळात तलवारी लोखंड आणि पोलादाच्या बनवल्या जात.तसेच पसरट गोलाकार आकाराच्या तलवारी,करवतीपात्याच्या तलवारी,दुधारी तलवारीही बनवल्या जात.शिवकालीन तलवारींच्या मुठी या आजही जगात प्रसिद्द आहेत.मराठा मुठ नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या या मुठी राघुच्या तोंडाच्या आकाराची मुठ,गोलाकार मुठ,घोडमुखी मुठ,दास्तान लावलेली मुठ हे प्रकार प्रचलित आहेत.
शिवरायांनी वापरलेली (भवानी,जगदंबा) तलवार आणि तिचा इतिहास हा आजही फार प्रेरणादायी आणि अभ्यासपूर्ण आहे.
तसेच,मराठ्यांच्या वापरण्यात आलेले तोफा आणि बंदुका यांमधे मराठ्यांच्या निराळेपनाची छाप दिसून येते.शिवरायांच्या नंतर शाहू छत्रपतींच्या काळात आणि त्यानंतर मराठ्यांनी तोफा ओतन्याचे कारखाने चालु केले होते.शिवछत्रपतींनी सुद्धा तोफा ओतन्याचा प्रयत्न पुरंदर किल्ल्यावर केला होता,पण पुढे तो यशस्वी झाला नाही.महाराजांच्या आक्रमक युद्धशैलीत तोफांसारख्या अवजड सामुग्रीची अडचन होतीच. तरीही आरमार आणि किल्ल्यांवर ठेवण्यासाठी महाराजांनी तोफांमधे पाश्चात्यांकडून विकसित तंत्र घेतले.
आरमारी सैन्यात तोफांचे महत्त्व अनन्यसाधारण होते,हे पुढील उदाहराणांवरून दिसून येते.
जेव्हा कान्होजी आंग्रे ताब्यातील परकीय जहाज सोडण्यास तयार असले,तरीही त्यावरील तोफा,बंदुका वापस करण्यात उत्सुक नसत.
मराठ्यांनी वापरलेल्या इतर शस्त्र आणि त्यांच्या सुधारित शास्त्रावर अनेक अभ्यासपूर्ण नोंदी आहेत.
उदा. भाल्यासारखे दोरीने बांधलेले एक हत्यार मराठा योध्यांमधे फार लोकप्रिय होते.विटा असे नाव होते त्या शस्त्राचे..!!जागेवर उभारून लांबवर भाला फेकल्या जाई,आणि पुन्हा दोरीने वापस ओढुन घेतल्या जाई.जागेवर उभारून त्यांचे काम सोपे होत असे.

Maratha Weapon

Maratha Weapons


मराठ्यांनी वापरलेले शस्त्रे आजही आम्हासाठी एका अस्मितेपेक्षा जास्त आहेत.
©आम्हीच ते वेडे ज्यांना आस इतिहासाची

Chatrapati First Shahu Maharaj

छत्रपती थोरले शाहू महाराज यांच्या विषयी अभ्यासपुर्ण माहीती

छत्रपती थोरले शाहु महाराज

अजातशत्रु तसेच उत्तम प्रशासक असलेले भरतवर्षसम्राट छत्रपती थोरले शाहू महाराज यांना अनेक छंद होते. यालाच अनुसरून त्यांच्या आत्मजांचा सन्मान, प्राणीदया, वृक्षसंगोपन यासंबंधी काही नोंदी आढळतात यावरून त्यांचा प्रेमळ आणि सहृदय स्वभाव असे वेगळे रूप आपल्या समोर येते..

धाकटया शिवाजीची पत्नी दर्याबाईसाहेब यांना भेटीस बोलवून थोरल्या शाहू महाराजांनी त्यांना अलंकार केले आणि हत्ती देऊन करवीर संभाजी महाराजांबरोबर रवाना केले. येसूबाईसाहेब सरकार यांना आरोग्य लाभावे म्हणून गजदान, अश्वदान इतकेच नव्हे तर म्हशीही दान केल्या होत्या. यावरून छत्रपती थोरले शाहू महाराजांचे कुटुंबवत्सल रूप आपल्यासमोर येते..

Shahu raje

Chatrapati Thorale Shahu I

आपल्या राज्यात उत्तम झाडांची पैदास व्हावी म्हणून थोरले शाहू महाराज दरसाल शिवापुरच्या आंब्याच्या वीस हजार कोया लागवडीसाठी मागवल्या होत्या.त्यापैकी किती झाडे जगली याचा हिशोब खेड्यापाड्यातील पाटलांकडून थोरले शाहू महाराज मागवत असत व त्यांना झाडे जगवण्याबद्दल ताकीद असे. रामचंद्र अमात्यकृत्य आज्ञापत्रातील छत्रपती शिवाजी महाराजांची वृक्षांबद्दल जी नोंद आहे हे या प्रकर्षाने आपल्याला आठवते..

छत्रपती थोरले शाहू महाराज यांना कुत्रे पाळण्याचा छंद होता.त्यांच्या एका कुत्र्याची समाधी माहुली येथे आहे असे म्हणतात. महादजी अंबाजी यांनी छत्रपती थोरले शाहू महाराजांना १० कुत्रे पाठवली होती त्यातील त्यांनी ३ ठेऊन बाकी परत केली असे पत्र आहे.छत्रपती थोरले शाहू महाराज यांचा एक आवडता हत्ती होता त्याचे नाव मदारी होते तो विहिरीत पडून मृत्युमुखी पडला तेंव्हा महाराजांना खुप दुःख झाले होते. छत्रपती थोरले शाहू महाराजांना जातिवंत घोड्यासंबंधी चांगली जाण होती. ते स्वता घोड्यावर स्वार होऊन त्याची पड़ताळणी करत असत. छत्रपती थोरले शाहू महाराजांचा हा पैलू त्यांच्या प्राणीदया आणि प्रेमळ स्वभावाचे दर्शन देतो..

भारतात ज्या गोष्टीचे अस्तित्वही नव्हते अशा नाविन्यपूर्ण वस्तू छत्रपती थोरले शाहू महाराजांनी मागवल्या होत्या तलवारी, सुऱ्या, हस्तिदंत, मासे पकड़ण्याचे जाळे, सुशा, कस्तूरी नाभी, वेलची दांडे इतर गोष्टी छत्रपती शाहू महाराजांनी कान्होजी आंग्रे यांच्यामार्फत इंग्रजांकडून मागवल्या होत्या. छत्रपती थोरले शाहू महाराज यांचे राहणीमान अत्यंत साधेपणाचे असले तरी या नोंदीवरुन त्यांच्या वैभवाची कल्पना आपल्याला नक्कीच येते.

● संदर्भ – छत्रपती थोरले शाहू महाराज चरित्र – आसाराम सौंदणे

ईतरांना माहिती होण्याकरीता शेअर करा…

छत्रपती शिवरायांचे शेतिविषयक धोरण…

रयत सुखी तर राजा सुखी

हे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राज्यकारभाराचे धोरण होते. शिवकालात प्रत्यक्ष शेतात राबणारा रयत हाच खरा शिवकालीन शेतीचा आधार होता व त्याचा व्यवसाय हा समाजातील महत्वाचा मानला जात होता कारण त्याचे उत्पन्न हेच राज्याचे उत्पन्न होते तसेच शेतकऱ्यांच्या युवा पिढीतून सैन्य मिळत असे म्हणून शिवाजी महाराजांनी शेतकर्यांसाठी अनेक योजना राबवल्या होत्या. त्यासाठी शिवाजी महाराजांनी जमिनीची योग्य प्रकारे मोजमाप करून त्या त्या मातीप्रमाणे जमिनीचे प्रकार करत वर्गवारी करून त्यावर पिक पाहणी करण्याची व्यवस्था केली होती आणि त्यावरच सारा आकारला जात असे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी शेतकर्यां संदर्भात अनेक प्रकारच्या योजना आणि सवलती राबवल्या होत्या त्या त्यांच्या काही पत्रांमधून आपल्याला समजते त्यातील काही सोई सवलती अशा –

Maharaj

shivaji Maharaj with his beloved farmers

● गावचा गाव फिरून तेथील शेतकरी जेवढे आहेत ते गोळा करावे कोणाकडे मनुष्यबळ आहे, बैल आहेत यांची कोणाकडे कशी व्यवस्था आहे याची विचारपूस करावी.

● ज्याच्याकडे शेत कसण्याची कूवत आहे, मनुष्यबळ आहे पण मशागतीस बैलजोड़ी नाही, बी – बियाणे नाहीत त्याला दोनचार बैल देण्यास रोख रक्कम द्यावी किंवा सरकारातून बैल आणि बी – बियाणे द्यावेत.

● शेतकर्यास सरकारातून दिलेले कर्ज वाढीव पद्धतीने वसूल न करता त्याच्या शेतीचे उत्पन्न तयार झाल्यावर त्याच्या कुवतीनुसार हप्त्याने वसुल करावे.

● नवीन शेतकर्यास सोईसवलती देऊन पडिक जमीन लागवडीखाली आणावी त्यासाठी सरकारने रक्कम मंजूर करावी.

● ज्या शेतकर्यावर सरकारची मागील बाकी येणे आहे पण त्याच्याजवळ काहीच नाही अशा शेतकर्यास जर तो शेती करण्याची अजूनही उमेद धरत असेल तर त्यास सर्व प्रकारची मदत करावी. त्याच्यावरील कर्ज माफ़ करण्यासारखे असेल तर तसे कळवावे.

शेतकऱ्यांना सोईसवलती देणे, कर्जमाफ़ी देणे ही सेवा आहे पण शेतकरी कर्जबाजारी होऊ नये हे परिवर्तन आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी जे कृषी क्षेत्रात परिवर्तन घडवले ते परिवर्तन आज घडण्यासाठी शिवाजी महाराजांच्या शेतीविषयक धोरणांचा विचार करायला हवा.

– राज जाधव

#शेतकरी_कर्जमाफी

Kolhapur Ambadevi

पुजारी हे गाभार्याचे मालक नाही, मंदिराचे नोकरच आहेत – शाहू छत्रपतींचा वटहुकुम !

पुजारी हे गाभार्याचे मालक नाही, मंदिराचे नोकरच आहेत – शाहू छत्रपतींचा वटहुकुम !

‘करवीर निवासिनी अंबाबाई हक्कदार श्री पूजक’ अशी बिरुदावली मिरवत पिढ्यानपिढ्या अंबाबाई देवी आणि मंदिर स्वताची जहागीर असल्याच्या थाटात श्री पूजक वागत आहेत आहेत.

मावा-गुटखा खाऊन मंदिरात येणे ,मंदिर परिसरात व्यसन करणे , देवीच्या मूर्तीवरील निकृष्ठ रासायनिक प्रक्रिया, दानपेटीतील रकमेचे ,लाडू प्रसादाचे गैरव्यवहार यासंबंधी आधीच या श्री पुजार्यांवर दोषारोप आहेत. त्यात छत्रपतींचा अवमान करून यांनी स्वतःच मंदिरातील अस्तित्व संपवण्याकडेच वाटचाल केलीये.

मंदिरातील हक्क आणि उत्पन्न यासंदर्भात राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज यांनी वटहुकूम रोजी काढला होता. त्यात ही बाब स्पष्टपणे मांडली आहे. श्रीपूजक हे गाभाऱ्याचे मालक नाहीत, ते नोकरच आहेत, असे या वटहुकूमात स्पष्ट नमूद केले आहे.

राजर्षी शाहू महाराजांचा वटहुकूम १४ मे १९१३ , ठराव नं. ८२१ खालीलप्रमाणे –

“शुक्रवारपासून गुरुवार असे श्रीकडील पूजा, अर्चा वगैरे जे आमिष घेणेचे आहे. त्याप्रमाणे प्रत्येक पुजारी यास आठवडा येत असतो. त्याप्रमाणे हे पुजारी आपली खासगी मिळकत हक्क सांगून वहिवाट आपल्या मर्जीस येईल त्याप्रमाणे करतात. ती सरकारी देणगी समजण्याची आहे. या वाराबद्दल मृत्यूपत्र, दत्तकपत्र, बक्षीसपत्र, दानपत्र, खरेदीपत्र, गहाणपत्र अशी कागदपत्राच्या व्यवस्थेसाठी पुजाऱ्यांनी सरकारची परवानगी घेणे आवश्यक आहे.”

Shahu Raje

Shahu Maharaj Farman

श्री पुजकांच्या उत्पन्नाबाबतचे हुकुमातील नियम-

“भक्त देवीला अर्पण करीत असलेले तांबा, पितळ, सामान, भांडी, कंदिल, समया, घाटी वगैरे जिन्नस सरकार जमा करावेत. चांदी, सोन्याचे दागिने, नेत्र, भांडी वगैरे जे येतील ते सर्व सरकारजमा करावे. केवळ दहा रुपये आतील माल पुजाऱ्यांनी न्यावयाचा असून बाकी माल सरकारकडे जमा करावा. तसेच कापडी डागाबद्दल चिरड्या, लुगडी, खण जिन्नस पुजारी यांनी नेण्याचा असून, महावस्त्र, पैठण्या हे सर्व सरकारजमा करावयाचे आहे.”

शाहू महाराजांच्या वटहुकुमाचा मान राखून अंबाबाई मंदिर श्री पुजारी मुक्त करावे , तिथे सरकारी नोकर अथवा शाहूराजांनी स्थापन केलेल्या क्षत्रिय वैदिक शाळेतील उपाध्ये /पुजारी नेमावेत.

‘करवीर निवासिनी अंबाबाई हक्कदार श्रीमंत छत्रपती’ आणि कोल्हापूरकर जनताच आहे. दुसर्या कोणी हक्कही सांगू नये !

मालोजीराव जगदाळे

Maratha

बलुचिस्तानमधील मराठ्यांची कहाणी…

पानिपतचे तिसरे युद्ध होऊन आता अडीचशे वर्ष उलटली असली तरी अजूनही पानिपत हा मराठ्यांच्या जिव्हाळ्याचा विषय आहे.

या युद्धात जवळपास चाळीस हजार मराठा योद्धे शहीद झाले आणि २२ हजार युद्धकैदी गुलाम म्हणून अहमदशहा अब्दालीने आपल्याबरोबर अफगाणिस्तानात नेले. युद्धानंतर युद्धकैद्यांच्या लांबच लाब रांगा केल्या गेल्या व त्यांना अफगाण सैन्याबरोबर दिल्ली, मथुरा इत्यादी ठिकाणी नेण्यात आले. इतिहासात पानिपतच्या या दुर्दैवी युद्धकैद्यांविषयी जे थोडेफार उल्लेख आढळतात त्यापैकी एक उल्लेख सियार उल मुत्ताखिरीन या इतिहासकाराने अशा तऱ्हेने वर्णन केलेला आहे : ‘दु:खी युद्धकैद्यांच्या लांबच लांब रांगा करण्यात आल्या आणि त्यांना थोडेबहुत अन्न व पाणी देण्यात आले. युद्ध संपल्यावर जे काही पुरुष, स्त्रिया आणि लहान मुले वाचली त्यांना गुलाम म्हणून नेण्यात आले. अंदाजे बावीस हजार. त्यातले बरेचसे लोक मोठय़ा हुद्दय़ावरचे होते.’

पानिपतचे युद्ध कसे लढले गेले याविषयी इतिहासात सविस्तर माहिती उपलब्ध आहे; परंतु त्यानंतर मराठी युद्धकैद्यांचे पुढे काय झाले याविषयी काहीच माहिती उपलब्ध नाही. या युद्धकैद्यांचा पानिपतानंतरचा प्रवास व त्यांच्या वंशजांची सध्याची परिस्थिती याविषयीची माहिती इतिहासाचा एक हौशी संशोधक म्हणून फेसबुकच्या माध्यमातून आणि पानिपतावरील युद्धकैद्यांच्या वंशजांबरोबर केलेल्या संभाषणातून मला मिळाली.

Maratha in baluchistan

पानिपतच्या युद्धानंतर दोन महिन्यांनी.. म्हणजे २० मार्च १७६१ रोजी अहमदशहा अब्दाली अफगाणिस्तानात जाण्यासाठी दिल्लीहून निघाला. त्याच्यासोबत मराठे युद्धकैदीही होते. परत जाताना पंजाबमध्ये शिखांनी या युद्धकैद्यांपकी काही मराठी स्त्रियांना मुक्त केले, अशी इतिहासात नोंद सापडते. पश्चिम पंजाब (पाकिस्तान) ओलांडल्यानंतर बलुचिस्तान प्रांतातील डेरा बुगटी आदी भाग सुरू होतो. पानिपतच्या युद्धात बलुची सैन्य अब्दालीच्या बाजूने लढले होते. पानिपत युद्धाच्या एक महिना अगोदर १५,००० बलुची घोडदळ अताईखान याच्या नेतृत्वाखाली अब्दालीला येऊन मिळाले. त्यामुळे अब्दालीची बाजू बळकट झाली होती. पानिपताच्या युद्धापूर्वी तीन वर्षे आधी १७५८ मध्ये अब्दाली आणि बलुचिस्तानचा त्यावेळचा शासक मीर नासीर खान नुरी (कलातचा खान) यांच्यामध्ये एक तह झालेला होता.

या तहाच्या अटीनुसार मीर नासीर खान नुरीने अब्दालीला त्याच्या लष्करी कारवायांत सैनिक पुरवायचे व त्या बदल्यात अब्दाली मीर नासीर खानाला सैन्य ठेवण्यासाठी आर्थिक मदत करेल असे ठरले होते. अब्दाली जेव्हा पंजाब ओलांडून बलुचिस्तानात परत आला त्यावेळेस कलातच्या खानाने अब्दालीकडे सैन्य पुरविण्याच्या बदल्यात मोबदला मागितला. परंतु अब्दालीला हिन्दुस्थानात फारशी रक्कम खंडणी म्हणून मिळाली नव्हती. कारण दिल्लीचा बादशहा सततच्या आक्रमणांमुळे तसा कफल्लकच झालेला होता. आणि मराठय़ांकडूनदेखील युद्धात हत्ती, घोडे आणि तोफांव्यतिरिक्त काहीच आर्थिक घबाड पदरात पडले नव्हते.

त्यामुळे अब्दालीने मराठा युद्धकैदीच पैशांऐवजी मोबदला म्हणून बलोच सरदारांना सुपूर्द केले. मराठा युद्धकैदी बलोच लोकांना देण्याचे दुसरे कारण म्हणजे मराठा युद्धकैद्यांची त्यावेळची शारीरिक अवस्था हीदेखील असू शकते. युद्धकैदी जवळपास दोन-तीन महिने कैदेत होते आणि त्यांना अगदी तुटपुंज्या अन्नपाण्यावर दिवस काढावे लागले होते. अजून बोलन खिंडीसारख्या अतिशय अवघड व दुर्गम भागातून पुढचा प्रवास करायचा होता. अगोदरच मानसिक व शारीरिकदृष्टय़ा खालावलेल्या मराठय़ांना या प्रदेशातून आणखी प्रवास जिवावर बेतला असता. त्यामुळेच अब्दालीने हा पुढचा विचार करून मराठय़ांना बलोच सरदारांना देऊन टाकले.

Maratha baluch

पानिपतात लढलेले बलुची सैन्य हे वेगवेगळ्या बलुची जमातींनी बनलेले होते. त्यामुळे मराठे युद्धकैदीही पानिपतात लढलेल्या निरनिराळ्या बलुची जमातींना विभागून देण्यात आले. मराठा युद्धकैद्यांची संख्याही बरीच मोठी होती. आणि सगळ्या मराठय़ांना एकाच ठिकाणी ठेवण्यात मोठा धोकाही होता. त्यामुळे या युद्धकैद्यांना विभागण्याचा निर्णय मीर नासीर खान नुरी याने घेतला.

या युद्धकैद्यांपैकी बुगटी, र्मी, मझारी, रायसानी व गुरचानी इत्यादी बलोच जमातींमध्ये मराठा उपजमात आजही आपली स्वतंत्र ओळख टिकवून आहे. पानिपत युद्धातील त्यावेळच्या मराठा युद्धकैद्यांचे वंशज आज धर्माने मुस्लीम झालेले आहेत खरे; परंतु त्यांना आपल्या मराठीपणाचा रास्त अभिमान आहे. या उपजमातींपकी फक्त बुगटी मराठय़ांविषयीची माहिती उपलब्ध आहे. बुगटी जमातीतील मराठय़ांचे तीन प्रमुख वर्ग पुढीलप्रमाणे-

बहुसंख्य मराठा युद्धकैदी हे काल्पर, मसोरी, शांबानी, नोथानी, पिरोजानी आणि रहेजा या बुगटी जमातींमध्ये विभागून देण्यात आले आणि आज हा समाज त्या- त्या बुगटी जमातीच्या नावाने ओळखला जातो. उदा. काल्पर मराठा, नोथानी मराठा, शांबानी मराठा वगरे. आज हा वर्ग समस्त बुगटी मराठी लोकसंख्येच्या सुमारे ८० टक्के आहे. या वर्गाला गुलामगिरीत दिवस काढावे लागले. परंतु १९४४ मध्ये नबाब अकबर खान बुगटी (बुगटी जमातीचे मुख्य सरदार) यांनी मराठय़ांना या गुलामगिरीच्या जाचातून मुक्त केले.

१९४४ पर्यंत या मराठा वर्गाला प्रचंड शारीरिक कष्ट व हलाखीचे दिवस काढावे लागले. १९४४ पूर्वी त्यांची मुख्य कामे म्हणजे उंटांची देखभाल करणे, स्वयंपाक करणे, लोहारकाम व इतर छोटी-मोठी कामे करणे हेच असे. बुगटी मालक (आका) आणि त्यांचे मराठा गुलाम यांचे संबंध बऱ्यापकी जिव्हाळ्याचे होते. बुगटी मालक आपल्या कुटुंबाप्रमाणे मराठी गुलामांची देखभाल करीत असे. नियमाला ज्याप्रमाणे अपवाद असतो, त्याप्रमाणे काही बुगटी मालक क्रूरसुद्धा होते व ते मराठा गुलामांना अतिशय वाईट पद्धतीने वागवीत असत असे सांगितले जाते.

Baluchistan maratha

प्रत्येक बलुची जमातीमध्ये त्यांचे स्वत:चे असे कायदे (जिर्गा) असतात. पूर्वी मराठय़ांना इतर बुगटी जमातींच्या तुलनेत असमान आणि जाचक असे कायदे लागू होते. उदाहरणार्थ, सियाकारी- म्हणजे Honour killing च्या कायद्यानुसार एखाद्या बुगटी व्यक्तीने दुसऱ्या बुगटी व्यक्तीचा वध केला तर वध झालेल्या व्यक्तीच्या कुटुंबाला वध केलेल्या व्यक्तीच्या कुटुंबातील एका सदस्याला मारण्याची मुभा होती. परंतु एखाद्या बुगटी व्यक्तीने मराठा व्यक्तीचा वध केला तर वधास वध हा कायदा त्यांच्या बाबतीत मात्र लागू नव्हता. अपराधी बुगटी व्यक्तीला माफक दंड करून सोडून देण्यात येत असे. याउलट, एखाद्या मराठा व्यक्तीने बुगटी व्यक्तीचा खून केला तर एका वधास दोन वध- असा विरोधाभासी कायदाही अस्तित्वात होता.

१९४४ साली हा मराठा समाज गुलामगिरीतून मुक्त झाला व जिर्गातले असमान कायदेही काळानुरूप रद्द करण्यात आले. गुलामगिरीतून मुक्त झाल्यानंतरही काही काळ या वर्गाने त्यांच्या बुगटी मालकांबरोबरच राहणे पसंत केले. कारण इतकी वर्ष गुलामगिरीत राहिल्यानंतर त्यांच्यात एक कमीपणाची भावना होती. अलीकडच्या काळात मात्र हळूहळू हा वर्ग समाजाच्या मुख्य प्रवाहात येत आहे.

१९६० नंतर या समाजाने अन्य बुगटी जमातींपेक्षा शिक्षणात बरीच आघाडी घेतली. कारण बाकीचा बुगटी समाज हा त्यांच्या भटक्या जीवनपद्धतीतच अडकून पडलेला होता. त्यामुळे सरकारी नोकऱ्या तसेच ‘सुई पेट्रोलियम कंपनी’त बहुसंख्येने या मराठा समाजाने आपले बस्तान बसविले. बलुचिस्तानमध्ये गॅस सापडल्यानंतर १९५० च्या दशकात सुई पेट्रोलियम कंपनी सुई येथे सुरू करण्यात आली. सुरुवातीला कामगार, फोरमन म्हणून मराठा समाजाला तिथे कामे मिळाली आणि हळूहळू त्यांच्यापकी काहीजण मॅनेजर, सुपरवायझर अशा पदांवरदेखील पोहोचले. आज हा मराठा समाज काळाशी जमवून घेत स्वत:च्या कर्तृत्वावर प्रगती करतो आहे व सुखात नांदतो आहे, ही निश्चितच दिलासा देणारी गोष्ट आहे.

दुसरा साऊ किंवा साहू मराठा समाज (शाहू मराठा). मराठा युद्धकैद्यांपकी हा एकच वर्ग सुरुवातीपासून मुक्त होता. बुगटी प्रांत हा बराचसा कोरडा व वाळवंटी आहे. तेथे शेती केली जात नव्हती. बलुची टोळ्या या भटक्या होत्या आणि शेती करण्याचे कसब त्यांच्याकडे नव्हते. मॅरो तसेच सिआहफ या डेरा बुगटीजवळील काही भागात पाणी उपलब्ध होते. मराठा युद्धकैद्यांपकी ज्यांना शेतीचे चांगले ज्ञान होते अशांना बुगटी सरदाराने या भागात शेती करण्यासाठी अनुमती दिली; जेणेकरून बुगटी लोकांसाठी अन्नधान्याची तरतूद होईल. साहू मराठय़ांनी त्यांचा हा विश्वास सार्थ ठरवला व अतिशय उत्तम प्रकारे शेती केली आणि बलुचिस्तानात प्रथमच शेतीचे तंत्र आणण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. गहू व बाजरी यासारखी धान्ये ते पिकवीत असत.

इतर बुगटी जमाती या त्यांच्या मूळ सरदारांच्या नावाने परिचित आहेत. उदा. रहेजा बुगटी जमातीचे ‘रहेजा’ हे नाव त्यांच्या रहेजा या पूर्वज सरदाराच्या नावावरून ठेवण्यात आले आहे. तसेच या वर्गाने आपली स्वत:ची स्वतंत्र ओळख निर्माण करण्यासाठी ‘शाहू’ हे नाव छत्रपती शाहूंच्या नावावरून धारण केले. शाहू मराठय़ांच्या गढवानी, रंगवानी, पेशवानी, किलवानी वगरे सात उपशाखा आहेत. या शाखा कशा तयार झाल्या, याबद्दलची माहिती मात्र अजूनही उपलब्ध नाही. परंतु ‘पेशवानी’ हे नाव पेशव्यांशी संबंधित असण्याची दाट शक्यता आहे.

img_3206.jpg

शाहू मराठे जरी धर्माने मुस्लीम असले तरी त्यांच्या लग्नातील विधी अजूनही मराठीच पद्धतीने केले जातात. उदा. घाना भरणे, हळद, नवऱ्या मुलाची लग्नाअगोदरची आंघोळ, लग्नात उपरण्याला बांधली जाणारी गाठ बहिणीने पसे उकळल्यावरच सोडवणे, मानलेला भाऊ या पद्धती आजही त्यांच्यात अस्तित्वात आहेत. घरातील एखादी व्यक्ती आजारी असेल तर झाडाला दोरा बांधणे, घरात एखादी नवीन वस्तू घेतली तर तिला सोन्याच्या दागिन्याने ओवाळणे, इ. पद्धती महाराष्ट्रात जरी आज लुप्त होत आल्या असल्या (केवळ काही ग्रामीण भागातच टिकून असल्या) तरी साहू मराठय़ांमध्ये अजूनही त्या प्रचलित आहेत.

त्यांच्यामुळे काही मराठी शब्दही बलुची भाषेत आलेले आहेत. उदा.‘आई’ हा शब्द साहू मराठय़ांमध्ये आईला संबोधित करायला अजूनही वापरला जातो. मूळच्या बुगटी समाजानेही हा शब्द स्वीकारला आहे. स्त्रियांची काही मराठी नावे- कमोल (कमळ), गोदी (‘गोदावरी’चे संक्षिप्त रूप), गौरी, सबुला (सुभद्रा) अजूनही त्यांच्यात वापरली जातात. विनोदाची गोष्ट म्हणजे जसे मराठीत सुनीलचे ‘सुन्या’ असे टोपणनाव होते तसेच अजूनही साहू मराठय़ांमध्ये टोपणनाव ठेवले जाते. उदा. कासीम या नावाचे टोपणनाव ‘कासू’ असे केले जाते.

तिसरे- दरुरग मराठा! बुगटी मराठय़ांच्या तीन वर्गापकी हा वर्ग संख्येने सर्वात कमी आहे. हा वर्ग सुरुवातीपासून बुगटी सरदारांशी संबंधित होता व त्यामुळे त्यांना मोठा मान मिळत असे. आज या वर्गातले काही लोक मोठे जमीनदार आहेत. या समाजातील युवकांना शिवाजी महाराजांचा अभिमान आहे. बऱ्याच युवकांच्या फेसबुक प्रोफाइलवर शिवाजी महाराजांचा फोटो दिसतो.

या तिन्ही वर्गातील मराठी बांधवांनी इतर बुगटी जमातींपेक्षा शिक्षणात लवकर प्रगती केली. आज या समाजातील लोक इंजिनीअर्स, सरकारी अधिकारी, शिक्षक, प्रोफेसर व उच्चपदस्थ राजकारणी आहेत. त्यांची सांपत्तिक स्थितीही इतर बुगटी समाजापेक्षा चांगली आहे. १९९५ साली अकबर एस. अहमद (पाकिस्तानी राजनतिक अधिकारी व समाजशास्त्रज्ञ) यांनी लिहिलेल्या एका संशोधनपर निबंधातही या मराठा समाजाचा त्यांच्या पूर्वीच्या बुगटी मालकांपेक्षा अधिक उत्कर्ष झाल्यामुळे एकुणात बुगटी समाजात झालेल्या सामाजिक उलथापालथीची नोंद घेण्यात आली आहे.

सध्या डेरा बुगटी गावातील २०,००० लोकसंख्येपकी ३० टक्के म्हणजे ७००० लोक मराठा आहेत. तर सुई शहराच्या ८०,००० लोकसंख्येपकी दहा टक्के लोकसंख्या- म्हणजे ८००० लोक मराठा आहेत. सुई म्युनिसिपल कौन्सिलचे व्हाइस चेअरमन व डेरा बुगटी म्युनिसिपल कौन्सिलचे विरोधी पक्षनेते व १४ सदस्यांपकी सातजण हे मराठा सदस्य आहेत. इतर बुगटी जमातींप्रमाणे मराठा समाजाचा जिर्गादेखील आहे.

१९६० च्या दशकात सिल्विया मॅथेसन या ब्रिटिश लेखिकेने लिहिलेल्या ‘टायगर्स ऑफ बलुचिस्तान’ या पुस्तकात बुगटी मराठा समाजाचे उल्लेख आढळतात. लेखिकेचे पती सुई पेट्रोलियम कंपनीत नोकरीला होते. लेखिकेने बुगटी मराठा समाजजीवनाचे वास्तवदर्शी वर्णन या पुस्तकात केले आहे. मट्रा (‘मराठा’ शब्दाचा इंग्रजी अपभ्रंश) लोक रंगाने काळेसावळे, लहान उंचीचे आहेत आणि इतर बुगटी समाजापेक्षा वांशिकदृष्टय़ा भिन्न आहेत. या लेखिकेच्या म्हणण्यानुसार, या मराठा लोकांना १५ व्या शतकात हुमायून बादशहाला जेव्हा मीर चाकूर खान (बुगटी सरदार) याने दिल्लीजवळील युद्धात मदत केली त्यावेळेस बंदी बनवून गुलाम म्हणून येथे आणण्यात आले.

परंतु हे साफ चुकीचे वाटते. कारण १५ व्या शतकात मराठा सैन्य उत्तरेत गेले होते याबद्दलचे कुठलेही संदर्भ उपलब्ध नाहीत. याव्यतिरिक्त या पुस्तकात मराठा व पठाण गटांमध्ये झालेल्या दंगलीचे, तसेच दोन मराठा पोस्टमन रोज रात्री सुई ते डेरा बुगर्ट व पुन्हा परत असे ६० कि. मी. अंतर पायी कसे चालत जात, आणि एका मराठा गुलाम व्यक्तीने एका अवघड कडय़ावर चढून जाऊन आपल्या मालकाबरोबर लावलेली पज कशी जिंकली आणि त्या बदल्यात स्वत:ची गुलामगिरीतून कशी सुटका करून घेतली, याचे वर्णन केलेले आहे.

१९९० च्या दशकात जेव्हा हिंदी चित्रपटांवर पाकिस्तानात बंदी नव्हती, त्यावेळेस डेरा बुगटी येथे ‘तिरंगा’ हा चित्रपट एका चित्रपटगृहात लागला होता. त्यात नाना पाटेकरांनी एका मराठी पोलीस इन्स्पेक्टरची भूमिका केली होती. या चित्रपटात जेव्हा नाना पाटेकर ‘मैं मराठा हूँ. और मराठा मारता हैं या मरता हैं’ हा संवाद म्हणतात, त्यावेळी चित्रपटगृहातील या मराठा प्रेक्षकांनी हर्षांने शिट्टय़ा वाजवत एकच गोंधळ घातला होता. त्यामुळे या समाजाला स्वत:च्या मराठीपणाचा निश्चितच अभिमान आहे हे दिसून येते. बऱ्याच बुगटी मराठा बांधवांनी ‘द ग्रेट मराठा’ ही हिंदी सीरियल इंटरनेटवरून डाऊनलोड करून बघितली.
बलुची कलाक्षेत्रातही या मराठा समाजाने उत्कृष्ट कामगिरी बजावली आहे. ‘बेबी डॉल’ हे प्रसिद्ध हिंदी गीत ज्या बलुची गाण्यावर आधारित आहे, त्या गाण्याचे गायक सब्ज अली बुगटी हे मराठाच आहेत. सब्ज अली बुगटींचे मूळ बलुची गाणे यू-टय़ूबवर ऐकता येऊ शकते. जुन्या काळातील प्रसिद्ध बलुची गाणे ‘लवानी लला’ हे गीत गाणारे जाहरो बुगटी हेदेखील मराठाच होते. डम्बुरा या बलुची वाद्यावर बऱ्याच मराठा कलाकारांची चांगलीच हुकूमत आहे.

Maratha baluchistan
मात्र आज बुगटी मराठा समाज बुगटी जमातीमध्ये पूर्णपणे मिसळून गेला आहे. मध्यंतरी बराच काळ लोटल्यामुळे त्यांना मराठी भाषा, त्यांच्या पूर्वजांची नावे आणि इथल्या मूळ गावाचे नाव याबद्दल काहीच ज्ञात नाही.

एकंदरीने पानिपतावरील युद्धात झालेली हानी ही आपण समजतो त्यापेक्षा निश्चितच खूप अधिक होती. बहुसंख्य मराठा युद्धकैदी आणि त्यांच्या वंशजांना १८५ वर्षें त्यामुळे गुलामगिरीत दिवस काढावे लागले. आजवरच्या त्यांच्या पिढय़ांतील मराठय़ांची संख्या ही पानिपतात शहीद झालेल्या मराठा सनिकांपेक्षा कितीतरी पटीने जास्त होईल.

बुगटी समाजाव्यतिरिक्त इतर बलुची समाजातल्या (र्मी, रायसानी वगरे) मराठा समाजाची आज काय स्थिती आहे, याची निश्चित अशी माहिती उपलब्ध नाही. बलुचिस्तानात उन्हाळ्यात पारा ५०० से. च्या वर जातो. धुळीची मोठी वादळेही वारंवार होत असतात. अशा खडतर प्रदेशामध्ये टिकून राहून आपल्या पुढच्या पिढय़ांची उत्तम काळजी घेणाऱ्या आणि अद्यापही आपल्या मराठीपणाचा सार्थ अभिमान बाळगणाऱ्या या सहय़ाद्रीच्या कणखर मराठी समाजाचे करावे तितके कौतुक थोडेच आहे. आजची बुगटी मराठय़ांची पिढी सुखात आहे. भारतातील मराठी समाजाने त्यांची दखल घ्यावी अशी त्यांची अपेक्षा आहे.

Maratha

सध्या बलुचिस्तान हा प्रांत पाकिस्तानी लष्कराच्या अंमलाखाली आहे. भारत व पाकिस्तान यांच्यातील संबंधही सध्या तितकेसे चांगले नाहीत. त्यामुळे बुगटी मराठा समाजाशी संबंध प्रस्तापित करणे तितकेसे सोपे नाही. भारतातील मराठी समाज या बुगटी बांधवांचे निश्चितच देणे लागतो यात दुमत नाही. जरी हा समाज स्वत:ला ‘मराठा’ म्हणवत असला तरी तो महाराष्ट्रातील केवळ ‘मराठा’ या जातीशी संबंधित नाही. कारण पानिपतात अठरापगड जातीचे सनिक व सरदार लढले होते. मराठीजन व महाराष्ट्र सरकार यांना या समाजाबद्दल माहिती मिळावी, या हेतूने केलेला हा लेखप्रपंच. भविष्यात आपल्यापासून दुरावलेल्या या मराठीजनांसाठी आपल्याला थोडेबहुत काहीतरी करण्याची इच्छा व्हावी, हीच त्यामागची अपेक्षा.
#Jayostu_Maratha🚩
#Chhatrapati_Shivaji_Maharaj
#Baluchistan_Bugti_Maratha
بگٹی میراتھا

Maratha Morcha Bidar Karnataka

Maratha Kranti Morcha to hold ‘biggest rally’ in Mumbai on 9 August

After organising several protest marches since 2016, the Maratha community will now be taking out its biggest-ever protest rally in Mumbai on 9 August. The Maratha Kranti Morcha was formed last year by a number of organisations from the Marathi community.

Speaking to The Indian Express, Sanjiv Bhor, a member of the steering committee said, “At recent meetings, Sakal Maratha Samaj – the apex body of the community, formed a steering committee to take the agitation forward and accordingly biggest ever march would be taken out in Mumbai to mark completion of one year of the protest marches. The community has already submitted memorandum with a list of 20 prime demands by the community to the state government.”

maratha-morcha-kolhapur-girl-holding-banner

maratha-morcha-kolhapur-girl-holding-banner

The Indian Express had earlier reported that several rallies planned before had been cancelled due to several reasons. Its last biggest silent protest rally that was held on 25 September saw an attendance of 25 lakh, including women, children and the elderly. However since then, there have been no major rallies. The November rally in Delhi had to be cancelled due to demonetisation while its 6 March rally had clashed with board examinations. In total, 49 rallies have taken place in almost all districts of Maharashtra till now.

19239668_1568506503213230_331123871_n

The Muk Morcha is known for holding rallies without any political support.

Till now, it has not allowed any political leader to take part in its rallies. Sakal Maratha Samaj member Nanasaheb Patil told The Hindu, “The code of conduct for the rally will be the same. There will be no slogan-shouting and everyone will march silently and peacefully. A meeting will also be held on 6 June in Raigad fort, where the members will take a pledge to continue the struggle for the welfare of the community.”

Sindhudurg Maratha Kranti Morcha

Sindhudurg Maratha Kranti Morcha

Although demands for reservations and amendments to Scheduled Caste and Scheduled Tribe (Prevention of Atrocities) Act, 1989 to prevent its misuse have been around for a while, it was last year that the dominant caste in Maharashtra — that makes up over 20 percent of the state’s population — began mass agitations against the ruling BJP government. This was triggered by the gruesome rape and murder of a 15-year old girl in Kopardi village in Ahmednagar district. They have also demanded loan waivers for farmers to curb suicides and guaranteed rates for agricultural produce.

गनिमी कावा म्हणजे काय ? नक्की वाचा या शब्दाचा इतिहास

शिवाजी महाराजंनी प्रवर्तित केलेल्या युद्धतंत्रासे स्वरूप विशद करण्यापूर्वी ‘गनिमी कावा’ या शब्दप्रयोगाच्या मुळाशी असलेल्या संकल्पना, अर्थ आणि अनर्थ इत्यादी सर्वच तपासनू घेणे आवश्यक आहे. ‘गनीम’ हा शब्द मूळ फारसी भाषेतला असनू ‘गनिमी’ हे त्या शब्दाचे षष्ठ्यंतरूप आहे. ‘कावा’ या शब्दाला लक्षणेने ‘फसवणूक’, धोकेबाजपणा, कपट हे अर्थ आले आहेत. कावा या शब्दाचा वाच्यार्थ पार पुसला जाऊन लक्षणेने या शब्दला आलेला अर्थ प्रभावी ठरला आणि ‘शत्रुचा कपटयुक्त हल्ला’ अथवा ‘कपट-युद्ध’ असा ‘गनिमी कावा’ या संज्ञेचा अर्थ रूढ झाला. प्रश्‍न असा उद्‍भवतो की ‘शत्रूचा कपटयुक्त हल्ला’ या शब्दाप्रयोगात शत्रू कोण?

मराठे की मराठ्यांचे शत्रू? या संज्ञेचा उपयोग मराठ्यांच्या युद्धपद्धतीच्या निदर्शनात होत असल्याने गनीम म्हणजे मराठा असा अर्थ निघतो. म्हणजे ‘गनिमी कावा’ ही संज्ञा मराठ्यांच्या शत्रूंनी मराठ्यांच्या युद्धपद्धतीसाठी योजली हे स्पष्ट आहे. या शब्दाप्रयोगात अवहेलना स्पष्टपणे व्यक्त झाली आहे. हे लक्षात घेता आपणही मराठ्यांच्या युद्धपद्धतीचा उल्लेख ‘गनिमी कावा’ असाच करतो आणि मनात नसताही मराठ्यांच्या शौर्याचे अवमूल्यन करण्याचे कामी आपणही मराठ्यांच्या शत्रूची साथ करीत असतो हे आपल्या लक्षातही येत नाही!

shivaji maharaj

shivaji maharaj

मराठ्यांच्या शत्रूंनी मराठ्यांच्या युद्धपद्धतीचा उल्लेख ‘गनिमी कावा’ या शब्दात केला आहे तो आत्मसमर्थनार्थ. मराठ्यांनी जिंकलेल्या सर्वच लढायांत ‍आदिलशाही वा मोगल या दोन्ही शत्रूपक्षाचे सैन्यबळ तुलनेने अधिक होते. युद्धसामग्री आणि कोशबळ यांच्या बाबतीतही या दोन्ही सत्ता वरचढ होत्या. असे असताना त्यांचा पराभव युद्धात झाला याचे समर्थन कसे करणार? मराठ्यांच्या शत्रूंचे समर्थन असे की, ‘आम्ही लढाई सहज जिंकली असती, परंतु गनीम (मराठे) काव्याने (कपटाने) लढले म्हणून ते विजयी झाले!” ‘गनिमी कावा’ हा शब्दप्रयोग रूढ झाला तो असा. शत्रूने केलेली अवहेलना आपण मानाची बिरूदावली समजून स्वीकारली आहे. याचे कारण, मराठ्यांनी कालपरिस्थित्यनुरूप स्वत:चे असे युद्धतंत्र विकसित केले होते याची जाणीवच आपल्याला आहे असे दिसून येत नाही.

‘धूर्तपणा’, ‘कपट’, ‘कावेबाजपणा’ अशा प्रकारचे लाक्षणिक अर्थ ‘कावा’ या शब्दाला प्राप्त झालेले आहेत. कोणत्याही शब्दाला वाच्यार्थ असल्याविना त्याच्याभोवती लक्षणेने निर्माण झालेली अर्थवलये गोळा होत नसतात हे भाषाविज्ञानाचे तत्त्व आहे. त्याचप्रमाणे वाच्यार्थाची काही चिन्हे लक्षणेने येणार्‍या अर्थात कुठे तरी दडलेली असतात. या सिद्धांतास अनुसरून ‘कावा’ या शब्दास असलेला मूळ अर्थ लक्षात घेतला पाहिजे.

ganimi kawa

ganimi kawa

‘महराष्ट्र शब्दकोशा’त

कावा या शब्दाचे पाच अर्थ दिले आहेत. त्यंपैकी शेवटचे चार या शब्दाला लक्षणेने प्राप्त झालेले असून ते असे आहेत : 2. लुच्चेगिरी, 3. गुप्तकट, 4. हुलकावणी आणि 5. पीछेहाट. ‘कावा’ या शब्दाचा वाच्यार्थ प्रथम देण्यात आला आहे तो असा : घोड्याची रग जिरविण्यासाठी त्या घ्यावयास लावलेले फेरे, मंडले, घिरटी, फेर, घोडा भरधाव पळत असता त्याला वाटेल तसा ‍वळविणे, फिरविणे, मंडळाकार आणणे, पुढे मागे भरधाव सोडणे’. ‘गनिमी काव्या’च्या मूळ स्वरूपाचा शोध या वाच्यार्थास प्रमाण मानल्यानंतर कसा लागतो हे आता आपण पाहू.

कावा हा शब्द घोड्यांना देण्यात येणार्‍या प्रशिक्षणाशी संबंधित आहे. पोलीस-दलात आणि सैन्यातही बाळगण्यात येणार्‍या घोड्यांना विशिष्ट प्रकारचे शिक्षण देणे आवश्यक असते. तसे झाले तरच त्या त्या दलांच्या कार्यात घोडा उपयुक्त ठरतो. मराठ्यांच्या लष्करात घोड्यांना देण्यात आलेले शिक्षण प्रामुख्याने ‘काव्या’चे होते. भरवेगात धावणार्‍या घोड्याचा वेग यत्किंचितही मंद होऊ न देता नि‍रनिराळ्या दिशांनी आणि उलटसुलट वळण घेण्यात मराठ्यांचे लष्करी घोडे तरबेज असत. वेग मंद करून हव्या त्या दिशेने वळणे घेणे हे घोडा आणि घोडेस्वार या दोघांनाही अवघड नसते. परंतु वेग मंदावला असताना दिशा वा मोहरा बदलण्याचा प्रयत्न केल्यास समोरच्या माणसास वा शत्रूस तो कोणत्या बाजूने वळण घेणार आहे याचा अंदाज बांधता येतो. रणक्षेत्रात धावत्या घोड्यांच्या बाबतीत अशा प्रकारचा अंदाज बांधणे शत्रूस शक्य होऊ नये या हेतूने अनपेक्षित वळणे घेण्याचे शिक्षण लष्करी घोड्यांना देण्यात येत असे. तोच ‘कावा’. ही वळणे घोडेस्वार युद्धाच्या सोयीच्या दृष्टीने घेत असतो. भरधाव दौडत येणारा वारू शत्रूची दिशामूल होते. काव्याच्या युद्धात शत्रूची दिशाभूल हे प्रधान उद्दिष्ट असते. अशा प्रकारची अनपेक्षित म्हणूनच फसवी वळणे घेऊन मराठ्यांचे घोडदळ लढत असे म्हणूनच मराठ्यांच्या शत्रूंनी या युद्धपद्धतीस ‘गनिमी कावा’ हे नाव दिले. या नावात मूळातच एक युद्धतंत्र दडलेले आहे ते दुर्लक्षित राहिल्याने ‘गनिमी कावा’ वा केवळ ‘कावा’ या शब्दास लक्षणेने ‘कपट’, फसवणूक’ यांसारखे अर्थ प्राप्त झाले.

(शिवकालीन राजनीती आणि रणनीती या पुस्तकातून साभार)